نگاهی به انیمیشن قصه های شب چله

نخستين ويژگي قابل توجه مجموعه، تيتراژ نخست آن است؛ تيتراژ نسبتا خوب و مناسبي كه همراه است با موسيقي و شعر كودكانه، ولي در اينجا به صورت عامدانه از شعرخواني نقالي‌گونه به جاي ترانه‌خواني مرسوم در كار كودك و نوجوان استفاده شده و اتفاقا انتخاب خوب و مناسبي است. چراكه در قالب شعري ترانه، معمولا عمق معنايي فداي جذابيت ظاهري مي‌شود و چه‌‌بسا اقبال بيش از اندازه به استفاده از ترانه در تيتراژ برنامه‌ها (حتي برنامه‌هاي بزرگسال) ريشه در همين سطحي‌گرايي مخاطب دارد.

انيميشن قصه‌هاي شب‌چله، اما بر آن بوده تا سليقه مخاطب خردسال را تغيير بدهد و او را به اصالت‌هاي فرهنگ بومي خود متوجه سازد. خوشبختانه انتخاب اين قالب براي تيتراژ برنامه به صورتي هوشمندانه انجام شده و سازندگان توجه داشته‌اند كه از آن طرف بام نيفتند. يعني براي مقابله با سطحي‌گرايي رايج، جذابيت را فداي مضمون نكنند و ماحصل كارشان اثري نباشد كه به دليل اصرار بر اصالت‌گرايي و بي‌توجهي به عامل مهم جذابيت، نه فقط تاثير لازم را در مخاطب نداشته باشد، بلكه اصلا ديده نشود.

برنامه، وجوه مثبت ديگري هم دارد، مثلا حكايت‌هاي خوب و جذاب، طراحي شخصيت قوي، برخي شخصيت‌پردازي‌هاي خاص و همين‌طور معدودي ايده‌هاي تصويري بامزه و جذاب. براي 3 مورد اول (موقعيت‌هاي خوب داستاني، طراحي شخصيت و شخصيت‌پردازي) ماجراي انتقام برادر پسرك از ميرزا را در قسمتي از مجموعه كه «سزاي طمع» نام داشت (و مورد توجه خاص ما در اين نوشته است) مي‌توان مثال آورد. شخصيت برادر، هم به لحاظ طراحي كاراكتر و هم از نظر رفتار شخصيت‌پردازانه، مناسبت كامل دارد با ايده داستاني انتقام و مضمون جذاب اين بخش از ماجرا، يعني به سزاي عمل رساندن ميرزا. در چهره اين برادر نوعي پختگي و شهامت ويژه مشاهده مي‌شود كه رفتار او و موقعيت داستاني مكمل آن است. شخصيت پسرك و ميرزا هم از طرف مقابل، باوركردني و درست از آب درآمده‌اند.

اما درخصوص مورد آخر (ايده‌هاي تصويري) مي‌توان به تكان‌خوردن گوش‌هاي گاو هنگام شخم‌زدن اشاره كرد كه ايده جزئي و به نظر كم‌اهميتي است، اما تاثيرش به مراتب بيشتر است از خيل ديالوگ‌هاي مستقيم و نسنجيده شخصيت‌ها كه بار معنايي اثر را بر دوش مي‌كشند.

انيميشن قصه‌هاي شب‌چله، اگرچه مزاياي غيرقابل انكار و روشني دارد، اما از طرف ديگر داراي نقايص آشكاري هم است كه تاثير اين ويژگي‌هاي مثبت را خنثي مي‌كنند و باعث مي‌شوند كار در مجموع ضعيف‌تر از آنچه مي‌نمايد باشد و نتواند تصويرگر خوبي براي حكايت‌هاي مورد نظر باشد.

همان طور كه گفته شد، اتكاي بيش از حد مجموعه به ديالوگ‌هاي مستقيم شخصيت‌ها، يكي از مهم‌ترين اشكالات آن است. به اين نقيصه بايد گفتار متن كليشه‌اي برنامه را هم اضافه كرد. به عنوان مثال قسمت سزاي طمع با اين جمله نتيجه‌گيرانه راوي به پايان مي‌رسد: «با زيركي و هوشياري برادر، ميرزا به سزاي عملش رسيد و 2 برادر بقيه عمرشان را در خوبي و خوشي زندگي كردند». آيا واقعا ضرورتي براي استفاده از اين كليشه نخ‌نما شده وجود داشت و به هيچ وجه نمي‌شد جايگزيني بهتر براي اين عبارت پيدا كرد؟ آيا اين پايان‌بندي عجيب و ناشيانه با آن تيتراژ آغازين خوب و خلاقانه با هم در تضاد كامل قرار ندارند؟ مزيت‌هاي اثر به ما اجازه مي‌دهد نواقص اينچنيني‌اش را حمل بر كم‌توجهي عوامل كنيم نه ناتواني آنها در ارائه اثري قوي و منسجم.

اما مشكل فيلمنامه مجموعه، در جملات اندرزگونه و پيام‌هاي اخلاقي پرداخت نشده آن خلاصه نمي‌شود. شخصيت‌هاي قصه‌هاي شب‌چله، افكار و مقاصد خود را هم در قالب ديالوگ به مخاطب منتقل مي‌كنند و از اين نظر مي‌توان گفت، نويسنده و كارگردان ـ دست‌كم در اين موارد خاص‌ ـ كوچك‌ترين تلاشي براي پيدا كردن معادل تصويري مناسب براي موقعيت‌هاي داستاني اثر نكرده و كار را به ساده‌ترين شكل ممكن و با دم دست‌ترين گزينه‌هاي موجود پيش برده‌اند. ب

ه عنوان نمونه در همين قسمت سزاي طمع، پسربچه‌اي كه قرباني طمع‌ورزي ميرزا شده و از سوي او به بيگاري گرفته مي‌شود، وقتي از كار صبح تا عصر خود در مزرعه ميرزا خسته ‌شده و مي‌خواهد خستگي خود را برطرف كند با خودش و در واقع خطاب به بيننده مي‌گويد: «بعد از ظهر شده. برم پيش ميرزا ببينم آبي، چيزي براي خوردن داره؟» يعني سازندگان با همين ديالوگ ساده از زير بار نمايش 2 عنصر مهم يعني گذر زمان از صبح تا بعد از ظهر و نيز تشنگي پسرك، شانه خالي كرده‌اند و توجه نداشته‌اند كه اين ديالوگ چقدر تصنعي و غيرواقعي و تا چه اندازه نمايشي و تئاتري است.

اما افسوس در این است كه چنين ديالوگي در مقايسه با ديگر نقايص اينچنيني مجموعه، بهترين است و كم نقص‌ترين. يعني مساله رعايت نكردن واقع گرايي و بي‌توجهي به منطق داستاني و بصري در اين مجموعه به قدري است كه از اين قبيل موارد جزئي و موردي مي‌توان چشم پوشيد.

در قصه‌هاي شب چله، صحنه‌هايي مي‌بينيم كه در آنها كم‌كاري سازندگان خيلي واضح‌تر از اين نمونه مذكور است. مثلا وقتي پسرك دارد زمين ميرزا را با گاوآهن شخم مي‌زند هيچ تغييري در زمين به وجود نمي‌آيد. اصلا زمين از قبل شخم‌زده شده و به اين كار طاقت‌فرساي پسرك نيازي نيست. فيگور خسته و درمانده پسرك با كار بي‌ثمر او ـ كه اين بي‌ثمر بودن مستقيم نتيجه اهمال عوامل است نه اقتضاي داستان ـ تضاد عجيب و حتي مضحكي دارد. از اين بدتر، غذا خوردن پسرك است كه به شكلي كاملا تئاتري فقط اجراي نمايشي خوردن است و به پانتوميم بيشتر شباهت دارد تا غذا خوردن واقعي. همين طور آب‌نوشيدن او بخصوص وقتي دوربين، نماي بسته جام را در كادر مي‌گيرد و ما از نزديك مي‌بينيم كه حتي قطره‌اي آب هم از جام بيرون نمي‌آيد، اما پسرك با نوشيدن اين آب گوارا ـ و البته نامرئي ـ به طور كامل سيراب مي‌شود!

همه مي‌دانيم مزيت انيميشن به فيلم واقعي، توانايي انيميشن در نشان‌دادن چيزهايي است كه فيلم واقعي از به تصويركشيدن آنها عاجز است. يعني جايگاه انيميشن از اين نظر در مرتبه‌اي بالاتر از جايگاه فيلم واقعي قرار دارد. اثر پويانمايي مي‌تواند به مسائلي بپردازد كه فيلم واقعي قادر به نمايش‌دادن آنها نيست. به عبارت ديگر، آنچه فيلم واقعي ـ به دليل نقص‌هاي ذاتي‌اش ـ‌ نمي‌تواند به مخاطب خود بباوراند، انيميشن بسادگي از پس آن برمي‌آيد و نه فقط واقعيات ظاهري و عيني مثل شخم زدن و غذا خوردن و آب نوشيدن كه موضوعات خيالي و ذهني را هم مي‌تواند به بهترين وجه ممكن به تصوير بكشد و باورپذير كند. حال چطور مي‌توان پذيرفت كه يك اثر پويانمايي در نمايش عيني‌ترين واقعيات روزمره هم ناموفق عمل كند و به 2 رتبه پايين‌تر از مرتبه خودش تنزل پيدا كند. يعني در نمايش عيني وقايع، از فيلم واقعي هم عقب بيفتد و بدون هيچ منطق بخصوصي كه اقتضاي پرداخت متفاوت داشته باشد، به شيوه‌اي تئاتري و تصنعي داستانش را تعريف كند. تئاتر نقايصي ذاتي دارد كه موجب شده قراردادهاي نانوشته‌اي ميان اجراكنندگان نمايش با مخاطب شكل بگيرد كه ازجمله آنها پذيرفتن برخي حركات نمايشي به جاي انجام عيني كارهاست. آيا به راستي سازندگان مجموعه انيميشن قصه‌هاي شب چله براي اين نقيصه مهم اثر، پاسخي قابل قبول و توجيهي مبتني بر اقتضاي داستان يا توضيحي درباره اتخاذ آگاهانه اين سبك و روش بياني خاص دارند؟ چنين به نظر نمي‌رسد.

نویسنده : آزاد جعفری (قاب کوچک)