نگاهی به انیمیشن ایرانی سیمای خورشید

روايت داستان زندگي پيامبر و آموزه‌هاي اخلاقي آن، حال و هواي خاص خود را مي‌طلبد و نمي‌توان فضاي كار را بيش از حد فانتزي و داستان‌هاي آن را خيلي ساده و كودكانه مطرح كرد. اگر هم اين كار امكان‌پذير باشد نيازمند خلاقيت و توانايي بسياري است. از اين رو مخاطب قرار دادن گروه سني نوجوان براي انيميشني با اين مضمون قابل قبول‌تر است، زيرا نوجوانان برخلاف كودكان، نيازمند شناخت دقيق همراه با جزييات فراواني از زندگي پيامبر هستند. بعلاوه لازمه اين شناخت، استفاده از فضايي رئال و غيرفانتزي است كه سبب حفظ شأن و منزلت آن حضرت نيز مي‌شود. انيميشن سيماي خورشيد نيز به گونه‌اي طراحي شده است كه نمي‌توان مخاطبي جز نوجوانان براي آن متصور بود.

حال مي‌توان اين سوال را مطرح كرد كه آيا انيميشن سيماي خورشيد در جذب مخاطب خود موفق بوده است يا خير؟ به جرات مي‌توان گفت، خير. شخصيت‌هاي مجموعه، شباهت بسياري به تصويرسازي‌هاي كتاب‌هاي ديني دارد، تصاويري كه كودكان و نوجوانان طي تحصيل در مدارس با آنها مواجه هستند. شخصيت‌هايي كه نه واقعي هستند و نه فانتزي و نه حتي ويژگي خاصي دارند تا بتوان آنها را شخصيت ناميد. آنها در همان سطح تصويرسازي كتاب‌ها باقي مانده‌اند و ظاهر شدنشان به صورت تصوير متحرك كمكي به باورپذيري آنها نكرده است.

در ساخت انيميشن براي كودكان و نوجوانان بايد به پيشينه ذهني آنها از موضوع مورد نظر توجه كرد و بر آن اساس به توليد اثر اقدام كنيم. ذهنيت مخاطب كودك و نوجوان از داستان‌هاي مربوط به سرگذشت بزرگان دين با تصويرسازي‌هاي يكسان كتاب‌هاي ديني و مذهبي شكل گرفته و تغيير دادن آن كار دشواري است. از طرفي، آشنازدايي يكي از مهم‌ترين عوامل جذابيت به شمار مي‌آيد و در مقابل، تكرار و كليشه باعث ملالت خاطر و خستگي ذهني شده و مخاطب را از پيگيري اثر بازمي‌دارد. چگونه مي‌شود هم بديع و جذاب بود و هم به ذهنيت مخاطب اعتنا و توجه داشت؟ اين آزموني است كه سازندگان انيميشن سيماي خورشيد نتوانسته‌اند موفق از آن بيرون بيايند و جذابيت را فداي ذهنيت مخاطب كرده‌اند.

در ساخت آثار مذهبي براي كودكان و نوجوانان مراعات تقدس موضوعي ضروري است، اما بايد ابتدا تعريف مشخصي از تقدس داشت. آيا معناي تقدس، ايجاد فاصله ميان مخاطب و اثر است به گونه‌اي كه بيننده قادر نباشد با هيچ يك از شخصيت‌هاي اثر همذات‌پنداري كند يا اين كه منظور، پيراستگي از نقص‌ها و معايب است و متخلق بودن به اخلاق كريمانه و روحاني؟ مشكل بيشتر آثار مذهبي كودك در كشور ما در نظر نگرفتن اين مرز مهم است. اگر غربي‌ها با ساخت انيميشن‌هايي همچون «شاهزاده مصر» ـ كه به شرح زندگي حضرت موسي(ع) مي‌پردازد ـ از آن طرف بام افتاده‌اند و هيچ گونه تقدسي براي پيامبر آسماني خود باقي نگذاشته‌اند ما متاسفانه از اين طرف بام افتاده‌ايم و بي‌توجهي‌مان به جذابيت موجب شده آثار توليدي‌مان خوب ديده نشوند.

در پويانمايي سيماي خورشيد هم مثل بسياري نمونه‌هاي مشابه ديگر، ما با تصويرسازي يك داستان سرراست و بدون كشش مواجه‌ايم نه با انيميشن به مثابه هنري مبتني بر ساختار دراماتيك. تبديل داستان‌‌هاي مبتني بر سرگذشت بزرگان به فيلم، مستلزم شناخت دقيق از امكانات بياني تصوير است و نمي‌توان به صرف استفاده از راوي يا گنجاندن حرف‌هاي نقل شده از تاريخ در دهان شخصيت‌ها داستان را پيش برد و انتظار مقبوليت از ناحيه مخاطب داشت. آن هم مخاطبي كه به اقتضاي سن و سالش به جذابيت و سرگرمي علاقه و احتياج بيشتري دارد تا آموزه‌هاي خشك اخلاقي و اعتقادي. آموزش دادن به مخاطب خردسال تنها از طريق بيان غيرمستقيم امكان‌پذير است و از همين روست كه گروهي حتي برآنند توليد اين قبيل انيميشن‌هاي مذهبي نه فقط تاثير مناسبي در مخاطب بر جا نمي‌گذارد، بلكه او را در قبال مفاهيم مذهبي دچار اشباع كاذب كرده و طراوت و تازگي مضامين معنوي و روحاني را در وجود او از بين مي‌برد.

با اين همه به نظر مي‌رسد مساله اينقدرها هم بغرنج و پيچيده نباشد. وقتي مشكل را بيابيم مي‌توانيم درصدد رفع آن برآييم و نيازي به اين قبيل كلي‌گويي‌هاي نه‌چندان خوشبينانه نيست. نه جذابيت در موسيقي و ترانه و ساختار غيرجدي و كميك خلاصه مي‌شود و نه لازمه بيان غيرمستقيم و هنري بي‌توجهي به مضامين مذهبي و آموزه‌هاي اخلاقي است. خلاقيت كه باشد مي‌توان هر حرفي را به بهترين شكل ممكن بيان كرد و نگران شعارزدگي هم نبود. چنان كه مي‌بينيم شركت‌هاي بزرگ فيلمسازي و انيميشن‌سازي دنيا گاه آثاري توليد مي‌كنند كه كاملا رنگ ديني و مذهبي دارند و در عين حال جزو پرمخاطب‌ترين آثار توليدي اين شركت‌ها نيز هستند. شايد ما در اصالت ديني اين آثار ترديد كنيم و معتقد باشيم كه تصوير درست و كاملي از شخصيت‌هاي ديني ارائه نمي‌كنند، اما نمي‌توانيم منكر استفاده صريح و بي‌پرده آنها از آموزه‌هاي مذهبي شويم.

انيميشن سيماي خورشيد يك مزيت مهم دارد كه عبارت است از گنجينه فراوان روايات و حكايات مذهبي مرتبط با بزرگان دين ما كه بسياري از آنها ذاتا قابليت دراماتيك شدن دارند. ازجمله قسمتي از برنامه كه موضوع آن ازدواج يك صحابي سيه‌چرده و تهيدست با نام جويبر با دختر زيبا و ثروتمند يك خانواده اشرافي بود. اگر بخواهيم عناصر خلق درام را در اين ماجرا بررسي كنيم خواهيم ديد داستان همه آن چيزي را كه يك قصه خوب و جذاب نياز دارد، داراست و براي تبديل شدن آن به يك پويانمايي موفق فقط قدري خلاقيت در پرداخت داستاني ماجرا با تكيه بر جزئيات روايي نياز است. در اين داستان هم شخصيت منفي هست هم شخصيت مثبت. هم تقابل و تضاد هست كه ايجاد كشمكش كند و گره به وجود بياورد، هم نقطه عطفي براي تغيير و تحول و گره‌گشايي تدريجي وجود دارد و هم پايان‌بندي نهايي كه دربردارنده نتيجه اخلاقي مورد نظر و برآيند كلي و درونمايه اصلي است.

با وجود اين مي‌بينيم بسياري از ايده‌هاي بكري كه مي‌توانست بخوبي مورد توجه قرار بگيرد در اين قسمت از انيميشن سيماي خورشيد هدر رفته و آنچه باقي مانده فقط حسرت درست اجرا نشدن اين داستان خوب و پركشش است. بايد باور كنيم داستان تعريف كردن با نقل معمولي يك حكايت تاريخي تفاوت دارد و نيازمند آگاهي كامل از چند و چون قصه‌گويي است. براي قصه‌گو بودن هم فقط تسلط به ابزار تكنيكي كار كافي نيست. حكايات تاريخي به صرف بصري شدن، اثر هنري نمي‌شوند و تاثير لازم را بر مخاطب نمي‌گذارند. براي اين كه يك حكايت تاريخي به يك داستان دراماتيك تبديل شود بايد به عنصر خيال توسل جست. حال اگر مخاطب داستان، گروه سني كودك و نوجوان باشد نقش خيالپردازي بيشتر نيز خواهد بود.

در مجموع بايد انيميشن سيماي خورشيد را اثري همرديف با ديگر پويانمايي‌هاي مذهبي ايراني دانست كه علي‌رغم سابقه طولاني هنوز از نظر فني به درجه كيفي مطلوب نرسيده‌اند. البته اين مجموعه يك تفاوت مهم از نمونه‌هاي مشابه دارد كه عبارت است از انتخاب ماجراهايي كه في‌نفسه قابليت زيادي براي تبديل شدن به يك اثر خوب و كامل دارند.

نویسنده : بهار عسگری