نگاهی به مجموعه انیمیشن بوستان سعدی

اين مساله در بيشتر انيميشن‌هاي توليد شده با محوريت كتاب‌هاي باارزشي چون بوستان سعدي، مثنوي معنوي و غيره قابل مشاهده است. دخل و تصرف در داستان يا روايت متفاوت آن سبب شده است نه‌تنها اين نوع انيميشن‌ها فاقد جذابيت‌هاي داستاني باشند، بلكه مضمون و محتواي صحيحي را نيز دنبال نكنند. مجموعه انيميشن بوستان سعدي از توليدات مركز صبا ـكه از شبكه 2 سيما در حال پخش است ـ‌ از اين دست انيميشن‌هاست.

اين سريال سعي بر شناساندن حكايت‌هاي نويسنده در قالب مفاهيمي ساده همراه جذابيت بصري براي كودكان و نوجوانان امروزي داشته است كه به اين منظور دخل و تصرفاتي نيز در نمايش دادن اين حكايت‌ها اعمال شده است. ملاك انتخاب حكايت‌ها اين بوده كه آنها كه قابليت داستان شدن را دارند گزينش شوند و در اين كار از كل حكايت چيزي كسر نشده و تحريفي صورت نگيرد و سعي شود كاملا براساس همان حكايات و پند و اندرزهاي آن فيلمنامه‌اي نوشته شود و فرآيند توليد انجام پذيرد.

همان‌طور كه ذكر شد مي‌بينيم تلاش كارگردان بر آن بوده است در حكايات اصلي تحريفي صورت نگيرد، هرچند تا حدودي در تحقق اين هدف موفق ظاهر شده است، اما مشكل اصلي اثر نبود داستاني جذاب و گيراست. داستاني كه بتوان از دل آن مفاهيم باارزش اخلاقي را به مخاطب منتقل كرد. با اين حال، شاهد به‌كار گيري خلاقيت‌هايي در متن داستان هستيم.

مثلا حضور سعدي به عنوان ناظر بر رفتار ديگر شخصيت‌ها در بعضي از نماهاي مجموعه، علاوه بر القاي دقت نظر و حقيقي و واقعي بودن گفته‌هاي سعدي، در محبوبيت و جذابيت كاراكتر او نيز نقش بسزايي ايفا كرده است. سعدي در اين مجموعه غير از خواندن اشعار خود ديالوگ خاصي ندارد و تنها در بعضي نماهاي مجموعه ظاهر مي‌شود. با اين حال به جرأت مي‌توان گفت يكي از بهترين كاراكترهاي مجموعه بوستان سعدي همان شخصيت اصلي و محوري يعني خود سعدي است. چراكه شخصيت‌پردازي اين كاراكتر به گونه‌اي است كه علاوه بر حفظ وقار و صلابت شخصيت بزرگ و قابل احترامي همچون سعدي سبب محبوبيت و صميميت او نزد كودكان و نوجوانان نيز شده است.

ديگر شخصيت‌هاي داستان اما بخوبي كاراكتر اصلي داستان نيستند. مثلا در يكي از قسمت‌هاي اين مجموعه به نام «سنگ يا پول» كه پيام اصلي آن پرهيز از خساست است، مخاطب با پهلواني روبه‌رو مي‌شود كه در مركز شهر معركه گرفته است و سعي دارد زنجيري را پاره كند. اين پهلوان قرار است براي پسر نوجواني كه در حال تماشاي اوست، شعر سعدي را ـ‌ كه حاوي مضمون اصلي داستان است ـ‌ بخواند و او را تحت تأثير قرار دهد. كودكان و نوجوانان امروزي، صحنه معركه گرفتن پهلوانان را تنها در فيلم‌ها و برنامه‌هاي تلويزيون ديده‌اند و همچنين شناختي از آيين پهلواني ندارند و اين‌كه ما بخواهيم جوانمردي و پهلواني را تنها با نشان دادن نيرو و توان جسمي و آن هم در قالب پاره كردن زنجير به كودكان عرضه كنيم اعلام خطري است براي آن‌كه قدم در بيراهه گذاشته‌ايم. شايد بتوان گفت محوريت اين انيميشن موضوع ديگري است، اما نمي‌توان به جزیيات كوچك ولي مهمي همچون شخصيت پهلوان بي‌توجه بود. در واقع اين جزیيات هستند كه سبب موفقيت كليت يك اثر مي‌شوند.

در همان قسمت يعني سنگ و پول، در مقابل شخصيت پهلوان، مرد خسيس را مي‌بينيم كه پرداختي دقيق همراه با جزیيات فراوان دارد. ابتدا او را در بازار مشاهده مي‌كنيم كه از دعوت كسبه براي خريد ناراحت و شاكي است. سپس خانه و خانواده‌اش را مي‌بينيم كه در شرايط سختي از نظر مالي در حال گذران زندگي هستند. در اين ميان نماهاي كلوزآپ از كفش‌ها و لباس‌هاي وصله‌دار تمام اعضاي خانواده به تصوير كشيده مي‌شود. از همه مهم‌تر اخلاق و رفتار مرد است كه كمك بسياري به باورپذيري شخصيتش كرده است. مثلا وقتي حتي سكه‌اي كم ارزش از انبوه سكه‌هايش كاسته شود رفتاري پرخاشگرانه و عصبي دارد و اگر آن سكه به او بازگردانده شود مهرباني و عطوفت در رفتارش ظاهر مي‌گردد. در طراحي كاراكتر نيز جزیياتي وجود دارد كه او را از ديگر شخصيت‌ها متمايز كرده است. پسر نوجوان اين مرد و زن و دخترش چهره‌هايي مهربان و مينياتوري دارند، در حالي كه چهره‌ مرد، عبوس و زشت است و اين صفات تا وقتي شخصيت او تغيير نمي‌كند در چهره‌اش نمايان است، اما به محض اين‌كه سرش به سنگ مي‌خورد و مي‌فهمد رفتار اشتباهي داشته است ديگر آن چهره‌ زشت را ندارد و بشاش و مهربان مي‌شود. تمام اين جزیيات براي پرداخت شخصيت مرد در ضمن داستان گنجانده شده است بدون هيچ‌گونه اغراق و اصراري. شخصيت پسر مرد نيز جزیيات فراواني دارد و اين باعث سرخوشانه بودن اثر شده كه نقطه‌ قوت آن محسوب مي‌شود. چه خوب مي‌شد اگر شخصيت زن و دختر مرد و بخصوص پهلوان كه كاراكتري مهم و تأثيرگذار است نيز با همين دقت و وسواس عرضه مي‌شدند.

انيميشن بوستان سعدي مجموعه‌اي است با هدف معرفي و شناساندن شخصيت بزرگي همچون سعدي و مي‌توان گفت نسبت به نمونه‌هاي مشابه خود تا حدودي موفق ظاهر شده است. در اكثر قسمت‌هاي اين مجموعه چنان‌كه در شرح يكي از قسمت‌ها گفته شد، با انسجام متوسطي در پرداخت شخصيت‌ها مواجه هستيم، اما اين انسجام در ارتباط با فيلمنامه اثر ديده نمي‌شود و اين موضوع نقطه‌ضعف بارز مجموعه است.

مثلا در بعضي قسمت‌ها شاهد ماجراي دقيق و درستي در ارتباط با اشعار سعدي هستيم كه بخوبي درونمايه‌ اين آثار ادبي را به مخاطب منتقل مي‌كنند، اما در برخي قسمت‌هاي ديگر داستان مجموعه ارتباط چنداني با مضمون واقعي شعر سعدي ندارد و به نوعي تفسير به رأي از اشعار اين شاعر نام‌آور فارسي‌زبان به حساب مي‌آيد. روشن است كه اين قبيل برداشت‌هاي نادرست چه تأثير مخربي بر ذائقه‌ فرهنگي مخاطب كودك و نوجوان دارد. مخاطبي كه خود صاحب‌نظر در زمينه ادبيات فارسي نيست و هرآنچه را سازندگان اين قبيل مجموعه‌ها به او منتقل كنند بسادگي باور مي‌كند.

استفاده از تكنيك دوبعدي و طراحي شخصيت‌ها با سر و شكل معمول اين نوع پويانمايي‌ها و نبود خلاقيت در خصوص طراحي آنها دليلي است براي بي‌اعتنايي مخاطب امروزي. بيشتر كتاب‌هاي درسي و كمك‌درسي و حتي كتاب‌هاي داستاني مخصوص كودكان و نوجوانان اگر موضوعي تاريخي و مرتبط با شعرهاي كلاسيك ادبيات فارسي و شاعران آن دوران داشته باشد، تصويرسازي‌هايي بسيار نزديك به انيميشن‌هايي همچون بوستان سعدي دارد. اين تكرار باعث ملال خاطر بيننده مي‌شود و نيازمند خلاقيت و بداعت است، به گونه‌اي كه هم بازگوكننده حقيقي فرهنگ و رسوم آن دوران باشد و هم جذابيت و رنگ و لعاب امروزي را به همراه داشته باشد.

نویسنده : بهار عسگری